Kompozytorzy / Arne Nordheim / Katalog miejsc

Studio Eksperymentalne Polskiego Radia

Arne Nordheim kilkakrotnie pracował okresowo w Studiu Eksperymentalnym Polskiego Radia w Warszawie, wspomagany i dokształcany przez czołowych polskich realizatorów i kompozytorów muzyki elektroakustycznej. We współpracy z pracownikami studia stworzył szereg utworów elektronicznych, które stały się klasykami gatunku w norweskiej historii muzyki. Większość materiału dźwiękowego z Warszawy została rozwinięta i wykorzystana w wielu późniejszych kompozycjach.

1 listopada 1957 powstało Studio Eksperymentalne – jedna z nielicznych na świecie pracowni dźwięku, muzyki elektronicznej, pracująca dla kompozytorów, radia, telewizji i filmu.

1 lutego1960 roku Arne Nordheim, komentując w „Morgenposten” opis wrażeń Daga Schjelderupa-Ebbego z Warszawskiej Jesieni 1959, zauważył, że dobrane przykłady muzyczne były zbyt tradycyjne: „W Polsce kipi dziś przecież szybko rozwijające się życie muzyczne, stworzono nawet specjalne studio do wytwarzania muzyki elektronicznej.”

W 1962 roku Tadeusz Żakiej, muzykolog z Warszawy (znany jako Tadeusz Marek) wygłosił w Instytucie Muzykologii Uniwersytetu w Oslo cykl wykładów o muzyce polskiej, a obok tego zrealizował kilka programów na ten sam temat dla NRK. Na konferencji prasowej zaś zaprosił norweskich muzyków i kompozytorów na Warszawską Jesień.

Arne Nordheim po raz pierwszy znalazł się na Warszawskiej Jesieni w 1965 roku i poznał tam Włodzimierza Kotońskiego. Dzięki międzypaństwowej umowie kulturalnej Kotoński mógł w styczniu 1966 roku przyjechać z rewizytą do Oslo. Kotoński obiecał wstawiennictwo u kierownika Studia Eksperymentalnego Polskiego Radia, Józefa Patkowskiego, który w następstwie tej rozmowy zaprosił Nordheima w odwiedziny, by omówić możliwości jego pracy w Studiu.

W lecie 1966 roku Nordheim pojawił się w Warszawie i zdaniem Eugeniusza Rudnika, ujął wszystkich, a był jednym z pierwszych znaczących kompozytorów zagranicznych, którzy pracowali w Studiu Eksperymentalnym.

Eugeniusz Rudnik (ur.1933) pracował w Polskim Radiu od 1955 roku, a od 1958 w jego Studiu Eksperymentalnym. To jeden z pierwszych w Polsce realizatorów i współtwórca tzw. polskiej szkoły muzyki elektroakustycznej, znany z innowacyjnych rozwiązań dźwiękowych. Jego własne kompozycje kwadrofoniczne odegrały decydującą rolę w powstawaniu kompozycji Nordheima w tej samej technice.

Rudnik stał się jednym z najważniejszych współpracowników Nordheima. Podczas kolejnej wizyty w Warszawie w 1967 roku stworzyli razem takie utwory jak Warszawa, Colorazione i Solitaire (1968). Warszawa została zestawiona z różnych dźwięków, z którymi kompozytor stykał się podczas pracy w Studiu. Nordheim sam nazywał to „zapiskami na taśmie”. Do tego dodano fragmenty nagrań archiwalnych Polskiego Radia i polskiej piosenki dziecięcej. Na Dodeka (2003) składa się 12 elementów, stworzonych z fragmentów dźwiękowych powstałych podczas pracy w Studiu Eksperymentalnym Polskiego Radia.

Inne ważne utwory, które wykorzystują materiał tam powstały, to muzyka na taśmę do rzeźby dźwiękowej Oda do światła w Centrum dla Niewidomych w Skjeberg oraz muzyka na EXPO 1970 w Osace, Poly-Poly. Spośród muzyków i realizatorów, że którymi współpracował Nordheim w Warszawie, należy wymienić m.in.: Czesława Palkowskiego, Edwarda Borowiaka, Zygmunta Krauzego, Witolda Gałązkę (Warsztat Muzyczny), Bohdana Mazurka i Józefa Patkowskiego.

29-sekundowy sygnał – dżingiel, stworzony w 1969 roku dla NRK, powstał właśnie w Studiu Eksperymentalnym Polskiego Radia. Właściwie Nordheim pracował nad innym utworem, gdy realizator raptem zerwał się z krzesła z okrzykiem: „Psiakrew, złamałem sobie ząb!”. Dźwiękowiec poszedł do dentysty, a kompozytor w tym czasie zabawiał się wyposażeniem studia i tak narodził się sygnał. Składa się z tonów prostych powstałych według skali tonów naturalnych jak na wierzbowej fujarce. Nordheim chciał w ten sposób wywołać u Norwegów asocjacje z muzyką ludową.

Utwór elektroniczny Pace (1970) został napisany na zamówienie Polskiego Radia, a kompozytor dedykował go Józefowi Patkowskiemu. Wykonano go po raz pierwszy w Warszawie 21 września 1970 roku. Wraz z realizatorem Eugeniuszem Rudnikiem Nordheim badał w nim właściwości brzmieniowe ludzkiego głosu, z myślą o redukcji języka do fonemów, z których jak z klocków można by budować muzykę. Kazał dziecku, mężczyźnie i kobiecie odczytać na głos drugi artykuł deklaracji praw człowieka Narodów Zjednoczonych: „Każdy człowiek posiada wszystkie prawa i wolności zawarte w niniejszej Deklaracji bez względu na jakiekolwiek różnice rasy, koloru, płci, języka, wyznania, poglądów politycznych i innych, narodowości, pochodzenia społecznego, majątku, urodzenia lub jakiegokolwiek innego stanu.” Podstawą obróbki elektronicznej były elementy dźwiękowe, które składały się na brzmienie głosów, lecz nie były już rozpoznawalne jako tekst. Mimo wszystko Nordheim ubolewał, że utwór nie powstałby bez źródła inspiracji w tekście oraz że słuchacze powinni znać treść pierwotnego tekstu.

Fragmenty taśmy do baletu The Tempest/Stormen/Burza (1979) stworzył Nordheim we współpracy z Bohdanem Mazurkiem. Kiedy Balet Opery Norweskiej ruszył z inscenizacją na tournée po Włoszech (Regio Emilia, Modena, Bari i Lecce) w czerwcu 1968 roku, towarzyszyła mu Radiowa Orkiestra Symfoniczna z Warszawy pod dyrekcją Terje Boye Hansena. (jc)

Miejsce Kategoria
Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego Edukacja
Aula Uniwersytecka Inne
Biblioteka Narodowa Edukacja
Brekstad w gminie Ørland Inne
British Broadcasting Corporation Radio / Telewizja
Centrum Kennedy'ego Występy
Centrum Kultury Storedal Inne
Centrum Sztuki im. Henie i Onstada w Baerum Edukacja
Concertgebouw Występy
Dawna Loża (Gamle Logen) Występy
Dom Artystów Inne
Dom Misyjny Calmeyergaten Występy
Festiwal w Bayreuth Występy
Festiwal w Bergen Występy
Filharmonia Warmińsko-Mazurska im. Feliksa Nowowiejskiego Występy
Filharmonia w Oslo Występy
Grieghallen Występy
„Grota” Mieszkania
Håkonshallen Występy
Hergisheim
Mieszkania
Izraelskie Radio Radio / Telewizja
Izraelski Instytut Muzyczny Inne
Jerozolimska Akademia Muzyki i Tańca im. Samuela Rubina Inne
Jerozolimska Orkiestra Symfoniczna IBA Występy
Katedra Nidaros Kościoły / Miejsca kultu
Kawiarnia Teatralna Kawiarnie
Konserwatorium Muzyczne w Oslo Edukacja
Konsulat Generalny w Nowym Jorku Inne
Kościół katedralny w Oslo Kościoły / Miejsca kultu
Kościół w Larviku Kościoły / Miejsca kultu
Królewska Akademia Muzyczna Edukacja
Lillehammer – Igrzyska Olimpijskie Inne
Międzynarodowa Akademia Bachowska Występy
Niderlandzki Teatr Tańca
Norweska Rada Kultury Inne
Norweska Wyższa Szkoła Muzyczna (NMH) Edukacja
NOTAM Edukacja
NRK, radio i telewizja Radio / Telewizja
Obserwatorium Inne
Oczyszczalnia ścieków Bekkelaget Inne
Olavsgate 3, Larvik Inne
Opera Norweska Inne
Opera Norweska w Teatrze Ludowym Występy
Orkiestra Filharmoniczna w Los Angeles Występy
Orkiestra Symfoniczna Radia Południowo–Zachodnich Niemiec (SWR) Występy
Orkiestra Wirtemberskiej Opery Państwowej Występy
Øvre Jegersborggate 13, Larvik Inne
Pałac Koncertowy Występy
Quality Hotel Grand Farris Hotele / Zajazdy
Radiowa Orkiestra Symfoniczna w Kopenhadze
Radio Szwedzkie Radio / Telewizja
Ratusz Miejski w Gdańsku Inne
„Rendezvous” na smyczki
Występy
Sala Kongresowa w Osace
Santori Horu (Suntory Hall) Występy
Stołeczny Ratusz Inne
Stowarzyszenie „Nowa Muzyka”
Studio Eksperymentalne Polskiego Radia
Radio / Telewizja
Szkoła powszechna
Edukacja, Inne
Ściana Płaczu Kościoły / Miejsca kultu
Teatro La Fenice Miejsca wykonań
Teatr Loża Miejsca wykonań
Teatr Narodowy Miejsca wykonań
Teatr Norweski I Inne
Teatr Norweski II Inne
Teatr Scena Narodowa Występy
Towarzystwo im. Witolda Lutosławskiego Inne
Trydent Inne
„Uciecha” Inne
Uniwersytet Techniczno-Przyrodniczy NTNU Edukacja
Warszawska Jesień Miejsca wykonań
Wydawnictwo Wilhelma Hansena Wydawcy / Księgarnie
Związek Kompozytorów Norweskich Inne